Γράφει ο Αλέξανδρος Τζιόλας
[ΜΙΑ ΤΕΤΡΑΛΟΓΙΑ εις μνήμη του εθνομάρτυρα Αιμιλιανού Γρεβενών] – ΜΕΡΟΣ Β’
Στα Γρεβενά, ασφυκτικό έλεγχο όλων του Τούρκικων αποφάσεων και ενεργειών τα χρόνια πριν την Απελευθέρωση είχε ο Bekir Fikri Αγάς (γεν. ~1882 – 21 Δεκεμβρίου 1914). Ο Bekir Fikri δεν ήταν ένας απλός παθιασμένος Τούρκος μουσουλμάνος αξιωματικός, αλλά διέθετε εμπειρία και είχε άποψη και στρατηγικό σχέδιο για τον έλεγχο της περιοχής.
Ο Yüzbaşı (λοχαγός) Bekir Fikri, όπως ήταν το πλήρες όνομά του, γεννήθηκε το έτος 1882 (το πλέον πιθανόν) στο μικτό χωριό Τσουρχλί (Άγιος Γεώργιος) 4-5 ώρες πορεία με άλλογο (τότε) έξω από την πόλη των Γρεβενών. Καταγόταν από ταπεινό υπόβαθρο, καθώς ο πατέρας του Μούρτος ήταν υπηρέτης στα κτήματα μιας πλούσιας ελληνικής οικογένειας που ονομαζόταν Γκαγκάλι. Αργότερα, ο πατέρας του κατατάχθηκε στον στρατό ως έφεδρος στρατιώτης (ρετίφ), επιτρέποντάς του να παρέχει σωστή εκπαίδευση στον γιο του. Η μητρική γλώσσα του Μπεκίρ ήταν τα ελληνικά, καθώς το χωριό του κατοικούνταν εξ ολοκλήρου από ελληνόφωνους Χριστιανούς και Μουσουλμάνους (Βαλαάδες).
Οι περισσότερες πηγές αποδίδουν Aλβανική καταγωγή στην οικογένεια Fikri. Μετά τη βασική του εκπαίδευση, ο Bekir μετακόμισε στο Μοναστήρι για να φοιτήσει στο Στρατιωτικό Λύκειο, το οποίο ολοκλήρωσε το 1903.
Tο 1903 στάλθηκε να υπηρετήσει στην Υεμένη , από όπου επέστρεψε μετά από τρία χρόνια και πράγματι επαληθεύεται ότι πριν το καλοκαίρι του 1906 έφτασε στα Γρεβενά. Ακραία βία εμφανίστηκε αμέσως μετά στην περιοχή : Την 31η Αυγούστου 1906 δολοφονείται ο παπα·Χρήστος από το Πανόραμα με δυο συγχωριανούς του και την 12η Σεπτεμβρίου 1906 δολοφονείται ο Δεσπότης Φώτιος της Κορυτσάς. Γεγονότα με βεβαιότητα συσχετιζόμενα (όχι μόνο στον πολύ στενό χρόνο που συνέβησαν), αφού νέες ιστορικές διασταυρωμένες πληροφορίες αναφέρουν κοινή δράση Τούρκων/Αλβανών και Ρουμανιζόντων και στις δύο δολοφονίες.
Καταγεγραμμένο είναι επίσης στην βιογραφία του στην Τουρκία ότι η εμπειρία που είχε, όταν στάλθηκε στην Υεμένη για επιχειρήσεις κατά της εξέγερσης εκεί, διαμόρφωσε καθοριστικά τον ψυχικό κόσμο του Οθωμανού Λοχαγού.
Τουρκική σελίδα που γράφει για τον Bekir, αναφέρει ότι “του ανατέθηκε να εξολοθρεύσει τις συμμορίες στην περιοχή των Γρεβενών (εννοώντας ελληνικά σώματα) που καταπίεζαν και καταδίωκαν σοβαρά τον μουσουλμανικό τουρκικό πληθυσμό”. “Ως αποτέλεσμα των θαρραλέων και αποφασιστικών μέτρων που έλαβε, ο τουρκικός λαός άρχισε να αναστενάζει με ανακούφιση”, αναφέρει η τούρκικη ιστορική σελίδα αφιερωμένη σ’ αυτόν. «Η Επιτροπή Ένωσης και Προόδου του ζήτησε να επιστρέψει στην πατρίδα του και να ιδρύσει μια οργάνωση»!
Τον Δεκέμβριο του 1907 συνδέθηκε με το «Οθωμανικό Κομιτάτο Ένωσης και Πρόοδος» του κινήματος των Νεοτούρκων.
Το 1911 διορίστηκε διοικητής της Χωροφυλακής Γρεβενών και στις 26 Σεπτεμβρίου 1912 διορίστηκε διοικητής του Τάγματος Εθελοντών και Άμυνας Γρεβενών, σε εποχή κατά την οποία υπήρχε στα Γρεβενά ΚΑΙ το 19ο τάγμα Νιζαμιγέ του 65ου συντάγματος, εκ παραλλήλου!
Για ένα διάστημα ο Μπεκίρ δεν κατείχε καμία επίσημη θέση στον Καζά, καθώς ήταν επικεφαλής του παραρτήματος των Νεότουρκων στη Γρεβενά. Ωστόσο, γνώριζε καλά τις δολοφονίες που συνέβαιναν.
Αυτό δείχνει ότι ο ρόλος του ήταν κάτι μεταξύ αξιωματικού πληροφοριών και παραστρατιωτικού. Πρόσφατες μελέτες για αυτήν την Ειδική Οργάνωση υποστηρίζουν ότι ήταν ένας συνδυασμός συλλογής πληροφοριών και παράνομων δραστηριοτήτων. Ο τρόπος λειτουργίας της Οργάνωσης αυτής επηρεάστηκε σε μεγάλο βαθμό από την εμπειρία των αξιωματικών που διεξήγαγαν ανταρτοπόλεμο στα Βαλκάνια. Πριν ιδρυθεί αυτή η οργάνωση φαίνεται ολοκάθαρα ότι οι προκάτοχοί της είχαν εμπειρία δράσης τέτοιων ενεργειών. Υπό αυτή την έννοια, θα πρέπει να επανεκτιμήσουμε τον ρόλο τους πριν την εμφάνισή τους στο προσκήνιο της ιστορίας, ως “ Κομιτάτο «Ένωση και Πρόοδος» (CUP – İttihad ve Terakki Cemiyeti), γνωστό και ως “Νεότουρκοι”, αφού αυτά τα πρόσωπα δεν προέκυψαν τυχαία και αυτόματα.
Για παράδειγμα, το 1908, ο Μπεκίρ απέδειξε έμπρακτα ότι είχε αναπτύξει διαδοχικά την ικανότητά του σε μυστικές επιχειρήσεις, καθότι την παραμονή της εξέγερσης των Νεότουρκων κατάφερε να σχηματίσει μια ένοπλη ομάδα μέσα σε λίγες ώρες κινητοποιώντας τους ντόπιους Μουσουλμάνους των Γρεβενών.
Ως τυπικός αξιωματικός της «Ένωσης & Πρόοδος» (CUP), εργαζόταν για να αποτρέψει τη διάλυση της Αυτοκρατορίας και φυσικά αντιτάχθηκε σε κάθε είδους αλυτρωτικές δραστηριότητες. Δεν αποτελεί έκπληξη το γεγονός ότι ήταν πολύ επικριτικός στα γραπτά του για τους Έλληνες, τους οποίους αποκαλούσε βάρβαρους και απολίτιστους, υπονοώντας τον αιματηρό πόλεμο κατά των ανταρτών των τελευταίων ετών.
Οι πολιτικοί ταραχοποιοί έγιναν πρωταρχικοί στόχοι για πράκτορες όπως ο Bekir Fikri.
Δεδομένου ότι οι αρχές δεν μπορούσαν να εμπλακούν σε μια δολοφονία ενός ιερέα, αυτή ήταν μια ευθύνη που έπρεπε να εκπληρωθεί αποκλειστικά από έναν μη επίσημο παράγοντα!
Ο Bekir είχε τη γνώση του πώς να λειτουργεί υπόγεια και να κινητοποιεί εναλλακτικά κανάλια προκειμένου να καλύψει οποιαδήποτε πιθανή εμπλοκή του κράτους.
Η στοχοποίηση της διανόησης, ήταν μια πρακτική που χρησιμοποιούνταν στα τέλη της οθωμανικής εποχής, για να αποκεφαλίσει και να προκαλέσει ψυχικό σοκ σε πληθυσμούς, που πολλές φορές δεν είχαν κρυσταλλωμένη αίσθηση εθνικότητας και ήταν συνδεδεμένοι με τους τοπικούς προύχοντες και θρησκευτικούς ηγέτες τους.
Ο ανώτερος κλήρος κατηγορούνταν συνεχώς από τις οθωμανικές αρχές για διατάραξη του κράτους δικαίου και για χρηματοδότηση δραστηριοτήτων ένοπλων συμμοριών.
Έτσι ο Bekir οδηγήθηκε στην δολοφονία του Αιμιλιανού ! Και σίγουρα είχε γνώμη και για τις άλλες δολοφονίες ιερέων !
Ο ίδιος αναγνωρίζει στα απομνημονεύματά του ότι επειδή οι μουσουλμάνοι στην περιοχή ήταν λιγότεροι σε αριθμό, ήταν επιτακτική η ανάγκη σύναψης νέων συμμαχιών.
Ανησυχώντας έντονα για τις ενέργειες των Ελλήνων πατριωτών και ελληνόφωνων Βλάχων εργάζονταν συστηματικά και υπόγεια για την προώθησης μιας τακτικής σύγκλισης μεταξύ Βλάχων και Μουσουλμάνων, στη βάση ενός καλά οργανωμένου δικτύου, που ενεργούσε υπό την ηγεσία του, ώστε να είναι επικυρίαρχος της περιοχής και το κατάφερνε !
Η αδυναμία των επίσημων αρχών να διαφυλάξουν τη ζωή και τις περιουσίες των ντόπιων είχε δημιουργήσει ένα κενό εξουσίας την προηγούμενη περίοδο, οδηγώντας πολλούς ανθρώπους να καταφύγουν σε βίαιες ή παράνομες πρακτικές που υποκαθιστούσαν το κράτος.
Η ανακήρυξη του συντάγματος το 1908 με τους Νεότουρκους και η ανανέωση των εντάσεων στον Καζά των Γρεβενών είχαν ανησυχήσει τον Μπεκίρ.
Ο ίδιος είχε φροντίσει να είναι ενεργό μέλος της Ένωσης και Πρόοδος για να τον θεωρούν δικό της οι άνθρωποι της ηγεσίας της νέας οργάνωσης και την ευθύνη αυτή, εξ αρχής, την ομολογεί περίτρανα στην αυτοβιογραφία του.
Με τους ντόπιους φιλόδοξους Έλληνες, που δεν έλεγχε, είχε αντιπαλότητες. Μεταξύ αυτών συγκαταλέγονταν ο Γ. Μπούσιος, που είχε αντικρουόμενα συμφέροντα με τον Bekir, καθώς ο Bekir προωθούσε την εκλογή μουσουλμάνου αντιπροσώπου για τον Καζά, κάτι που θα του στερούσε την έδρα του.
Ο Γ. Μπούσιος[1] ως Οθωμανός βουλευτής τότε ήταν σφοδρός anti-unionist [ενάντιος της οργάνωσης των Νεότουρκων «Ένωση και Πρόοδος» (CUP)] και είχε εμπλακεί σε έντονες κοινοβουλευτικές συζητήσεις στην Κωνσταντινούπολη σχετικά με την στρατολόγηση Χριστιανών στον οθωμανικό στρατό.
O Μπούσιος όμως φρόντιζε να έχει διασυνδέσεις και στην Κωνσταντινούπολη καθότι όπως λέγεται για παράδειγμα : ‘’Τόν Ἰούνιο τοῦ 1912 ὁ Μπούσιος ἐπωφελούμενος τῆς πολιτικῆς κρίσεως με τήν πτώση τῶν Νεοτούρκων διαπραγματεύτηκε τήν ἀγορά τῆς Πικριβινίτσας ἀπό τούς κατοίκους της ἔναντι 3.000 ὀθωμανικῶν λιρῶν. Ὁ μεσολαβητής πρός τήν Πύλη ἀπαίτησε γιά τήν παροχή τῶν «ὑπηρεσιῶν» του 600 λίρες’’. Παράλληλα να σημειωθεί ότι υπήρχε “ἀντιπαράθεσις μεταξύ προκρίτων καί Αἰμιλιανοῦ η οποία εἶχεν ἐνταθῆ · ὁ Γεώργιος Μπούσιος εἶχεν ταχθῆ μέ τό μέρος τῶν προκρίτων”.
Η επιρροή του Μπεκίρ σίγουρα είχε αντίκτυπο και σε ορισμένους Βαλαάδες, που είχαν ήδη ξεκινήσει κάποιο είδος συνεργασίας με τους ρουμανίζοντες, κατά τα πρώτα στάδια της Μακεδονικής σύγκρουσης, λόγω ξεκαθαρίσματος λογαριασμών ή ανησυχιών για την ασφάλεια και αυτό εξηγεί σε μεγάλο βαθμό τη στάση τους κατά τη διάρκεια των Βαλκανικών Πολέμων.
Ωστόσο, η ανάγκη δημιουργίας συμμαχιών με τους ντόπιους ΔΕΝ επέτρεψε ΠΟΤΕ τον Μπεκίρ, γι’ αυτόν τον λόγο, να επηρεάσει τη δομή του τρόπου διακυβέρνησής-του.
Ο Μπεκίρ ήταν στενός μάρτυρας της διαδικασίας σφυρηλάτησης στενών δεσμών με τοπικά δίκτυα, κάτι που χρησιμοποίησε κατά τις τελευταίες ημέρες των Οθωμανών στα Γρεβενά.
Μετά την επιστροφή του το 1906-1907, εντάχθηκε στο Κοινοπολιτειακό Κόμμα (CUP) και έλαβε την τιμητική αναγνώριση ως λοχαγός της Χωροφυλακής της Γρεβενών.
Ο Μπεκίρ Αγάς εκπροσώπησε την κατηγορία των στελεχών που, αν και αλβανικής καταγωγής, πολέμησαν μέχρι το τέλος για την υπόθεση των Νεότουρκων και τη διατήρηση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.
Επιπλέον, ήταν ο μόνος αξιωματικός του Οθωμανικού Στρατού που χρησιμοποίησε αποτελεσματικά τις γνώσεις του από τον πόλεμο στην Υεμένη, κινητοποιώντας όλες τις διαθέσιμες δυνάμεις που είχε στη διάθεσή του: συνοριοφύλακες, Ρεντίφ, Χωροφύλακες και τον άμαχο πληθυσμό. Με αυτόν τον τρόπο, κατάφερε να διεξάγει μια εξάμηνη εκστρατεία εξέγερσης κατά του ελληνικού στρατού, ελέγχοντας σχεδόν μια περιοχή 100 χιλιομέτρων, που εκτεινόταν από το βιλαέτι των Ιωαννίνων έως την πόλη της Κοζάνης.
Οι προσπάθειές του έδιναν έμφαση στην πρακτική συνεργασία, συμπεριλαμβανομένης της κινητοποίησης των αλβανικών και άλλων μουσουλμανικών κοινοτήτων στη Μακεδονία για την αντιμετώπιση αλυτρωτικών δραστηριοτήτων, τοποθετώντας την οθωμανική ενότητα ως απαραίτητη για την αλβανική εδαφική ακεραιότητα.
Ο αυτοπροσδιορισμός του Φίκρι ως «Τούρκου και γιου Τούρκου» στην αλληλογραφία αντανακλούσε την προτεραιότητά του στην Οθωμανική υπερταυτότητα έναντι της εθνοτικής ιδιαιτερότητας του Αλβανού, προτρέποντας τους συμπατριώτες -συμπεριλαμβανομένων των Αλβανών- να δώσουν προτεραιότητα στη συλλογική άμυνα κατά της ΜΗ μουσουλμανικής επέκτασης.
Αυτή η προσέγγιση επιδίωξε να αξιοποιήσει τα δίκτυα του Νεοτουρκικού Κομιτάτου για την Αλβανική πρόοδο μέσω της μεταρρυθμισμένης διακυβέρνησης, αποφεύγοντας τον κατακερματισμό που παρατηρήθηκε σε άλλες βαλκανικές επαρχίες.
Όλοι οι ντόπιοι κάτοικοι έχουν να αφηγηθούν κάποια ιστορία σχετική με φόνους ή ληστείες των οποίων πρωταγωνιστής ήταν ο Bekir Fikri.
Στο Ιστορικό και Διπλωματικό Αρχείο του Υπουργείου Εξωτερικών υπάρχει φάκελος με αναφορές στη δράση του Bekir Fikri και στην ενεργή ανάμιξή του στη στυγερή δολοφονία του Μητροπολίτη Γρεβενών Αιμιλιανού το 1911, που συγκλόνισε τότε όλες τις ελληνικές κοινότητες της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. [Α.Υ.Ε., φ. 82, υποφ. 3].
Το βράδυ της 3ης προς 4η Νοεμβρίου 1912 ανακαταλαμβάνει την πόλη των Γρεβενών και εκδικείται με μανία. Πυρπολούνται σπίτια και καταστήματα τα οποία λεηλατούνται από τους οπαδούς του ως αντεκδίκηση, παρά τα όσα είχε υποσχεθεί.
Στις 10 Νοεμβρίου 1912, ο Αρχιστράτηγος του Ελληνικού Στρατού, Κωνσταντίνος, εξέδωσε διάταγμα με το οποίο προσέφερε 10.000 δραχμές για την σύλληψη ή το θάνατο του Fikri Grebeneli.
Όμως διαφεύγει την σύλληψη και το 1913 εμφανίζεται στην Αλβανία να εμπλέκεται στην ανακήρυξη Τούρκου πασά ως μεταβατικού βασιλιά στην Αλβανία! Γλυτώνοντας την εκτέλεση, μετά από απόφαση δικαστηρίου, φεύγει για δράση στην Ρουμανία προς οργάνωση εκεί ρουμανιζόντων. Μην καταφέρνοντας και εκεί κάτι, εκδιωκόμενος από την Ρουμανική κυβέρνηση, συνεχίζει την τυχοδιωκτική του δράση στην Αδριανούπολη. Στο τέλος πέφτει μαχόμενος ως συνταγματάρχης στο Γιερκιόι/Yerköy του Yozgat έξω από το Erzerum της Κεντρικής Ανατολίας, στις 21 Δεκεμβρίου 1914.-
[1] Ο Γ. Μπούσιος ο οποίος γεννήθηκε στα Γρεβενά, το 1875. Βουλευτής στο οθωμανικό κοινοβούλιο
το 1908, μέλος της «Οργανώσεως Κωνσταντινουπόλεως», εκλέχτηκε για πρώτη φορά βουλευτής Κοζάνης στο ελληνικό κοινοβούλιο το 1915, ως ηγετικό στέλεχος του ανεξάρτητου συνδυασμού του Ίωνα Δραγούμη. Μετά τη δολοφονία του Ίωνα ανέλαβε την ηγεσία του συνδυασμού. Υπήρξε βουλευτής την περίοδο 1915-1922, 1926-1928, ήταν φιλοβασιλικός αλλά αντίθετος του Γούναρη και αρνήθηκε την πρόταση να σχηματίσει κυβέρνηση το Μάρτιο του 1922. Ανέλαβε ωστόσο υπουργός εσωτερικών στην κυβέρνηση Τριανταφυλλάκου, μετά την κατάρρευση του μικρασιατικού μετώπου. (Αρχείο Μπούσιου, Φάκελος 1.3. «Βουλευτής οθωμανικού Κοινοβουλίου (1908-1910)- Ελληνικό Λογοτεχνικό Ιστορικό Αρχείο).
Ο Μπεκίρ με τις κόρες του.
